Teori ve Metot Atölyesi

Koordinatör: Prof. Dr. Recep Şentürk

İnsan ve toplum bilimlerinin temel konusu “insan nasıl bir varlıktır?” ve “davranışlarının saiki nedir?” soruları etrafında şekillenmektedir. Dolayısıyla insan ve toplum bilimlerinin temel amacı da bu iki sorunun cevabını bulmaktır.

Ancak yukarıdaki sorulara cevap verebilmek için önce “insan nedir?”, “varlık nedir?” sorularının yanıtlanması gerekmektedir. Bu da meselenin ontolojik olduğunu ve açıklama sürecinin buradan başlanması gerektiğini açıkça göstermektedir. Varlık tanımlaması yapıldıktan ve buradaki çeşitlilikler ortaya koyulduktan sonra, epistemolojik bir soru olan “biz mevzuyu bilebilir miyiz?” sorusu akla gelmektedir ve bu sorunun yanıtlanması gerekir. Bu soruya verilen cevaba göre de metodolojik bir soru olan “hangi metodu kullanmalıyız?” sorusu akla gelir ve bu sorunun da ayrıca cevaplanması gerekir.

Teori ve metot atölyesinde, sosyal teorilerin arka planında gizli olan ve çoğu zaman da tartışmaya açılmayan varlık, bilgi ve metot anlayışları, bu temel yaklaşımlardaki farklılıklar göz önünde bulundurularak, mukayeseli bir şekilde ele alınacaktır.

Mukayeseli bir şekilde teorilere bakıldığında, bu teorilerin üç tür varlık anlayışına dayandığı görülmektedir: materyalist, idealist ve çok katmanlı varlık anlayışı. Bu varlık anlayışlarındaki faklılıklar, birbirinden mahiyet itibariyle, farklı teorilerin oluşmasına zemin teşkil etmektedir. Örneğin materyalist varlık anlayışı pozitivizm, post-pozitivizm vs. teorilerin ortaya çıkmasına sebep olmuş ve bu anlayışa uygun deney, gözlem vb. metotlar ortaya koymuştur. İdealist varlık anlayışı ise insanın zihnine odaklanmış ve bunu anlayabilmek için de hermönetik, etnografi gibi yorumsal sosyal bilim metotlarını öne sürmüştür.

İslam medeniyetine bakıldığında ise, ne idealist ne de materyalist olarak tanımlayabileceğimiz, çok katmanlı bir varlık anlayışı vardır. Burada hislere konu olan ve olmayan, varlığı ve ilahi varlığı kabul eden çok katmanlı bir varlık anlayışı söz konusudur. Bu açıdan baktığımızda insan, materyalistlerin tanımladığı gibi sadece bedenden ibaret değildir. İdealistlerin tanımladığı gibi sadece zihinden ibaret değildir. Çok katmanlı varlık anlayışına göre insan; beden, zihin ve ruh olmak üzere üç katmandan oluşmaktadır. Dolayısıyla insan davranışı da doğrudan bu üç katmanla ilgilidir.

Bu atölyede, bu teoriler ve farklılıklar mukayeseli bir şekilde ele alınacaktır. Bir taraftan materyalizmden, bir taraftan idealizmden ve bir taraftan da çok katmanlı varlık, bilgi ve hakikat anlayışından kaynaklanan teoriler ontolojik, epistemolojik ve metodolojik açıdan karşılaştırmalı bir şekilde ele alınacaktır.