Kelâm’ın Teşekkülü-3: Adalet

“Kelâm’ın Teşekkülü-3 : Adalet” Seminer Dizisi Hakkında
“Ulûhiyyet” konusuyla birlikte klasik kelâmın iki temel konu alanından birini oluşturan “ta‘dîl-tecvîr” konusu esas itibariyle “gaib” ve “şâhid” şeklindeki iki farklı varlık alanının birbiriyle olan ilişkisini, diğer bir deyişle Allah-âlem ilişkisini içermektedir. Bizzat âlemin yaratılmasının nedeni olması hasebiyle, âlemin en temel unsuru da insan olduğu için ta‘dîl-tecvîr konusu kısaca “Allah-âlem ilişkisi” olarak özetlenebilir. Klasik kelamın muhteva ve yapı açısından temel çerçevesini, aynı zamanda sonraki geleneklere mesnet teşkil edecek şekilde, belirleyen Mutezile, “ulûhiyyet” ve “ta‘dîl-tecvîr” şeklindeki ikili yapıya mutabık olarak “tevhid” ve “adalet” başlıkları altında kelâmını şekillendirmiş, Allah-âlem ilişkisiyle alâkalı hususları “adalet” başlığı altında tasnif etmiştir.

Adalet, “Allah” ve “İnsan” şeklinde, yaptıklarının sonuçları (övgü ve yergi) üzerinde terettüp edecek iki ahlâkî failin birbirlerine karşı görev ve sorumluluklarını (yükümlülüklerini) sıralayan bir söylem olması hasebiyle, bu ilişkiler alanını düzenleyen kural ve açıklamaları ihtiva eder. İki varlık alanı arasındaki ilişkinin temelini ifade eden kavram ise “teklif” olmaktadır. Teklif, her ne kadar ilk etapta insanın Allah’a karşı yükümlülüklerini ifade eden bir kavram gibi algılansa da, aslında burada yükümlülük tek taraflı olmayıp, Allah’ın insana karşı yükümlülüklerini de içerir. Zira insanı yükümlü tutarak ondan beklenti içerisinde olan Allah’ın, insanın bu beklentileri yerine getirmesini kolaylaştıracak şeyleri de yapması gerekir. Böylelikle diğer kelâm ekollerinde mevcut olan tek taraflı yükümlülüğün aksine Mutezile, adalet anlayışını karşılıklı yükümlülük içeren bir bağlama oturtmuştur. Hatta bu ilişkinin baskın tarafını oluşturan Allah karşısında daha âciz ve “korunmaya muhtaç görünen” varlığın insan olması hasebiyle, yükümlülüklerinin çerçevesinin keskin çizgilerle belirlenmesi gereken varlık Allah olmaktadır. Bu yönüyle adalet, Allah-insan ilişkisi çerçevesinde Allah’ın insana yönelik fiillerinde takip etmesi gereken esasları dile getiren bir söylem olarak ortaya çıkmaktadır.

Allah’ın insana yönelik fiilleri hakkında dile getirilebilecek en temel ilke, bu fiillerin mutlak “iyi” olup asla “kötü” olmayacağıdır. Pek tabii bu da gündeme “iyi” ve “kötü” kavramlarını taşımaktadır. Böylelikle Mutezile adalet anlayışının bütününü kuşatan bir değer problemiyle, yani “hüsün-kubuh” meselesiyle konuya başlamaktadır. Onlar sağlam bir adalet anlayışının tesis edilebilmesi için öncelikle hiçbir şartta (zamana ve faile göre) değişmeyen bir değer anlayışı ortaya koymuşlardır. Neyin “iyi (hasen)”, neyin “kötü (kabih)” olduğu objektif bir şekilde ortaya konulduktan sonra, Allah’ın mutlaka iyiyi yapıp kötü olanı asla yapmayacağını ortaya koyarlar. Bu iki ilke vaz edildikten sonra, Allah-âlem ilişkisinin temelini oluşturan teklif müessesesinin ontolojik mahiyetini sorgularlar. Teklifin niçin var olduğunun/gerçekleştiğinin ve onun insana tanıdığı imkânların ortaya konulmasının akabinde, insanın “makul” bir şekilde teklife muhatap olabilmesinin olmazsa olmaz şartı olan mutlak hürriyet konusu gündeme gelir. Böylelikle; i) Etik değerlerin mutlak objektifliği, ii) Allah’ın asla kötü olanı yapmayacağı, iii) Teklifin insanı yüceltme vasıtası olduğu ve iv) İnsanın fiillerinde mutlak bir otonomiye sahip olduğu ilkeleri, adalet anlayışının temel önermeleri olarak ortaya çıkmaktadır. Bu temel ilkelerden sonra tâlî konular gündeme gelir. Allah’ın insana, yükümlü tutulduğu şeyleri yapmasını mümkün kılan “en iyi” yahut “en işlevsel” vasıtaları ve ortamı hazırlaması (lütuf-aslah), bu ilişki sürecinde insanın karşılaştığı olumsuz ve istenmeyen olguların gerçek mahiyetinin sorgulanması (elem problemi) ve bunların tazmini (ivaz) ilk akla gelen tâlî unsurlardandır.

Hoca: Prof. Dr. Orhan Şener Koloğlu (Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi)
Son Başvuru Tarihi: 5 Şubat 2022
Süre / Periyot: Şubat-Mart 2022 / 6 Oturum / 90 dk.

Şartlar
* Kelam, İslam Felsefesi, Felsefe ve Din Bilimleri alanlarında lisansüstü erkek öğrenci / araştırmacı olmak
* Kaynakları okuyabilecek şekilde Arapça bilmek
* Düzenli ve zamanında katılım göstermek.
* Danışman / Hoca tarafından verilen okuma, yazma vb. sorumlulukları yerine getirmek.

Notlar
* Program kontenjanı sınırlı olup kabul edilenlerle irtibata geçilecek ve bilgilendirme yapılacaktır.
* Oturumlar Zoom üzerinden online yürütülecektir.
* Gün ve saat ile izlence ve okuma listesi okuma grubuna kabul edilen katılımcılara duyurulacaktır.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.